مقدمه

امروزه تشبيه زمين به «فضاپيما» استعاره جالب و آشنايي است. اين تشبيه در ذهن آدمي, تصويري از ساكنان زمين را كه در فضا شناورند و براي حفظ و بقاي زندگي خود به يكديگر و به منابع محدود آن وابسته اند, مجسم ميكند. اما براي تكميل اين تشبيه, استعاره جالب ديگري نيز بايد ذكر نمود و آن عبارت است از تصوير زمين به مثابه «ماشين زمان» يعني حركت بي وقفه از زمان گذشته به سوي آينده. بنابر اين, انسانهاي روي زمين تنها فضانورد نيستند, بلكه زمان را هم در مي نوردند. البته بليتهاي آنان در حركت زمانيشان يكسره است, و فقط ميتوانند رو به جلو و به سوي آينده پيش بروند!

تفكر پيرامون آينده براي كارها و اقدامات كنوني انسان امري ضروري است. واكنش بدون تفكر به آينده امكانپذير است, اما كنش امكانپذير نيست چرا كه عمل نياز به پيش بيني دارد. بدين ترتيب, تصويرهاي آينده (آرمانها, اهداف, مقاصد, اميدها, نگرانيها و آرزوها) پيشران هاي اقدامات فعلي ما هستند. بنابر اين آينده امري است كه مردم ميتوانند آن را با اقدامات هدفمند خود طراحي كرده و شكل دهند. مردم براي آنكه عاقلانه عمل كنند, بايستي نسبت به پيامدهاي اقدامات خود و ديگران آگاهي و شناخت كافي داشته باشند. همچنين به واكنشهاي ديگران و نيروهايي كه خارج از كنترل آنهاست نيز دقت كنند. اين پيامدها تنها در آينده خود را نشان ميدهد. بدين ترتيب, افراد نه تنها ميكوشند امور در حال وقوع را بفهمند، بلكه ميكوشند اموري را كه شايد اتفاق بيفتد يا بالقوه امكان وقوع دارد و يا تحت شرايط خاصي در آينده اتفاق خواهد افتاد, نيز بشناسند. افراد با استفاده از اين شناخت حدسي موقعيت كنوني خود را تشخيص داده, كارهايشان را دنبال كرده, از بستر زمان و فضاي مادي و اجتماعي ميگذرند.

چرا بايد آينده را مطالعه نمود؟

امروزه پيشرفت هاي فناوري بر سرعت تغييرات افزوده اند. افزايش وابستگي متقابل مردم و كشورها و همچنين تمركززدايي جوامع و سازمانهاي ملي, كه فناوري اطلاعات در رشد آن بي تأثير نبوده است, همگي دست به دست هم داده اند تا ساير حوزه هاي زندگي ما را دگرگون سازند.پس ازجنگ سرد, مرزهاي سياسي و اقتصادي, سيستمها, و وابستگي بين كشورها دستخوش تغيير شد, چرا كه همه مي خواهند در عين حفظ هويت ملي, قومي و فرهنگي خود, بخشي از جامعه اقتصاد جهاني به شمار روند.

اگرچه امروزه خطروقوع يك جنگ تمام عيارهسته اي بين آمريكا وشوروي سابق به شدت كاهش يافته, هنوزمعضل تروريسم هسته اي به قوت خود باقي است و در كنار آن مسائلي همچون «توسعه پايدار» و «حفظ محيط زيست» رنگ و آب تازه اي به خود گرفته اند. از اينرو ضروري است دولتها, بنگاهها, سازمانها و مردم مفهوم تغيير و آينده را بهتر درك كنند, چرا كه همه ما در دنيايي زندگي و كار خواهيم كرد كه از جهات مختلف و مهمي با آنچه امروزه ميبينيم, متفاوت خواهد بود. هنگاميكه مردم درك بهتري از تغيير به دست آورند, براي تاًثيرگذاري مثبت بر آينده اي كه در حال تكوين است, فرصتهاي بيشتري خواهند داشت.

تاريخچه مختصر آينده پژوهي

اگر چه هميشه « آينده پژوهاني» وجود داشته اند كه به آينده و شيوه هاي بهتر درك تغيير مي انديشده اند, ولي زمان شكل گيري رشته « آينده پژوهي» كه ماهيتي به شدت «بين رشته اي» دارد, در خلال جنگ جهاني دوم و دوران پس از آن بود.

گستره چشم اندازها و نگرشهاي آينده پژوهان

در رشته « آينده پژوهي» هميشه طيف بسيار گسترده اي از چشم اندازها و نگرشها نمود داشته اند چرا كه فعالان اين حوزه, از رشته هاي بسيار متنوع و داراي پيش زمينه ها و علايق فكري متفاوت پا به اين عرصه گذاشته اند. با اين وجود ميتوان چند مشخصه كلان را براي « آينده پژوهي» در نظر گرفت, به گونه اي كه در برگيرنده همه گرايشهاي فكري باشد.

۱- آينده پژوهان تقديري و مايوس. اين دسته از آينده پژوهان را به اين دليل مايوس و تقديري مينامند كه بر معضلات كنوني جهان كه راه حلهاي ساده اي ندارند ( مثلاً خطر جنگ هسته اي در دوران جنگ سرد, يا استمرار انفجار جمعيت, گرسنگي جهان, كاهش ذخاير سوختهاي فسيلي و ساير منابع تجديد ناپذير و حفاظت از محيط زيست و آلودگي آن ) پاي ميفشارند و روندهاي كنوني را به آينده تعميم مي دهند. به عبارت ديگر معتقدند كه اگر روندهاي كنوني تداوم يابند, آينده بسيار تيره تر از امروز خواهد بود.

البته نميتوان گفت كه آينده پژوهان «مايوس» كاملاً هم بدبين هستند, چون اگر كسي كاملاً بدبين باشد هيچگاه حاضر نميشود همه عمر خود را به مطالعه تغيير و آينده اختصاص دهد. در واقع دليل عمده بزرگنمايي روندها و سناريوهاي منفي از سوي اينگونه آينده پژوهان, هشدار به مردم در مورد خطرها و مشكلات پيشرو ميباشد. تا بدين ترتيب مردم را از وجود آنها مطلع سازد و آنان را وادارند تا از طريق تغيير سياستهاي كنوني خود, آينده اي مطلوبتر را بيافرينند.

۲- آينده پژوهاني كه سناريوهاي متفاوتي پيرامون آينده ارائه ميدهند. ديدگاه اينگونه آينده پژوهان, از ديدگاههاي تقديري و مايوس گرفته, تا محتملترين و حتي مثبتترين نگرشهاي «منظرساز» را در برميگيرند.

۳- آينده پژوهان خوش بين, منظرساز و تكاملي. اينها بيشتر به تصويرپردازي مثبت از آينده هاي مطلوب ميپردازند؛ ارزشهاي مطلوبي را كه خواهان مبنا قرار گرفتن آنها در آينده هستيم تبيين مينمايند؛ فعاليت گروههايي را كه مجدانه ميكوشند آينده اي بهتر را بيافرينند, پي ميگيرند و با تفويض اختيار به مردم ثابت ميكنند كه ما همگي فرصت گزينش داريم.

ويژگي هاي چشم انداز آينده پژوهان

همانطور كه اشاره شد آينده پژوهان داراي پيش زمينه ها, علايق فكري و چشم اندازهاي متقاوتي هستند. با اين وجود، برخي از ويژگيها كه مورد وفاق اكثر آينده پژوهان است, « آينده پژوهي» را به عنوان رشته اي شاخـص از ديـگرحـوزه هاي مطالعاتي متمايـز ميسـازد.

ويژگيهاي مذكور عبارتند از :

۱-تغيير, جرياني است كه هر روز سرعت بيشتري به خود ميگيرد,

۲-حوادث به يكديگر مربوطند ( آنها را بايد در چارچوب سيستمهاي كلي بررسي نمود ), و نبايد آنها را منفك از يكديگر دانست؛

۳-هنگام بررسي تغيير بايد ديدي جامع نگر و چشم اندازي مبتني بر سيستم هاي كل داشت؛

۴-يكي از پيش فرضهاي آينده پژوهي اذعان به وجود گزينه هاي متعدد آينده است؛

۵-تمايز بين آينده هاي ممكن, محتمل و مرجح به شرح زير :

الف. آينده ممكن : هر چيزي اعم از خوب يا بد, محتمل يا بعيد, ميتواند در آينده رخ دهد.

ب. آينده محتمل : آنچه به احتمال بسيار زياد در آينده به وقوع خواهد پيوست ( مبتني بر روندهاي گسترش يافته گذشته يا توسعه هايي به سمت آينده ).

پ. آينده مرجح : آنچه مطلوبترين و مرجحترين رويداد آينده به شمار ميرود.

هدف محتمل ساختن آينده هاي مرجح يا مطلوب است. بدين منظوربايد ازآنچـه ميخـواهيـم بيـافرينيم تصـوير شـفافي داشـته باشيـم ( به ويـژه از ارزشهايي كه ميخواهيم بر جوامع آينده حاكم باشند).

هدف توجه به آينده هاي ممكني است كه عليرغم ترديد در وقوعشان, تحقق برخي از آنها اثر بزرگي بر زندگي مردم ميگذارد.

۶-تفهيم اين نكته به مردم كه هميشـه آنچه انجـام ميدهيم يا نميدهيـم, پيـامدها و عواقبي به دنبال دارد و اگر هميشه همـان كـاري را بكنيم كه پيشتر ميكـرديم در اين صورت هميشه آنچه را كه در گذشته به دست ميآورديم, كسب خواهيم نمود؛

۷-توجه به نقش حياتي و مهم آرمانها, ارزشها و بينشهاي مثبت در آفرينش دنيايي بهتر؛

۸- تفويض اختيار به مردم براي انتخاب و عمل مسئولانه و آگاهانه. خلاصه اينكه همه ما در تغيير سهيم هستيم, هر چند كه بسيار كوچك باشد؛

۹- پذيرفتن اهميت برنامه ريزي كوتاه مدت, ميان مدت, دراز مدت.

دوره هاي زماني مطالعه آينده

مطالعه آينده در چارچوبهاي زماني گوناگوني صورت ميگيرد؛ يكي از اعضاي انجمن آينده جهان به تقسيم بندي زير معتقد است:

آينده نزديك: حداكثر تا يكسال

آينده كوتاه مدت: بين يك تا پنچ سال

آينده دراز مدت: بين پنچ تا بيست سال

آينده دراز مدت: بين بيست تا پنجاه سال

آينده دور دست: بيش از پنجاه سال

بسياري از مردم، بنگاههاي كسب و كار و دولتها هنگام برنامه ريزي, حداكثر چهار الي پنج سال آينده را در نظر ميگيرند؛ سياستمداران تا انتخاب بعدي و بنگاههاي كسب و كار تا پنج سال آينده. اما در زمانهاي كه سرعت تغيير سرسام آور است, لحاظ كردن آينده هاي دوربسيار مهم به نظر ميرسد. در واقع آنچه امروز انجام ميدهيم در آفرينش دنياي پنج تا بيست سال آينده تاًثير بسزايي دارد.به خاطر داشته باشيد كه عليرغم پيوستگي و ارتباط گذسته, حال و آينده, تنها جايي كه ميتوان تغيير داد, همين امروز است.

ديدگاه سيستمي و جامع نگر درباره جايگاه ما در جهان در حالي كه اكثر مردم به ويژه در غرب, دنيا را همچون افراد و اشيا ء منفك از يكديگر مي بينند, كه چنين ديدگاهي بيشتر مشخصه دوران صنعتي و تفكر مبتني بر «فيزيك نيوتوني» ميباشد, آينده پژوهي جهان را متشكل از اجزاء به هم پيوسته و دائماَ در حال تغيير ميداند.

موضوعات كليدي مطرح در آينده پژوهي

آينده پژوهان تقريباَ هر موضوعي را مطالعه ميكنند و با ميلي كه به رويكرد جامع نگر و سيستمي دارند, روابط بين تغييرات حوزهاي از زندگي را با حوزه هاي ديگر بررسي مي کنند. با اين وجود، برخي موضوعات نگاهها را به سمت خود معطوف داشته اند. اين موضوعات كليدي عبارتند از :

مساًله بحرانهاي كلان جهاني؛ صلح, مناقشه و جنگ در جهان؛ پايان برخورد غرب و شرق و جنگ سرد؛ نظام سازمان ملل متحد و حكومت بر جهان؛ روندهاي جهاني اقتصاد؛ روندهاي جهاني سياست؛ چندپارگي اجتماعي؛ بازآفريني اجتماعي و اثرات زيست محيطي فناوريهاي نو؛ روندهاي آموزش و يادگيري؛ پارادايمهاي نوين علمي؛ تغيير پارادايمهاي فرهنگي و آداب و رسوم معنوي و مذهبي و روندهاي مربوط به آنها.

منبع:

New Thinking for a New Millennium Edited by Richard A.. Slaughter. London: Routledge, chapter 1, 1996.